System taki zapewnia realizację wymagań określonych w dyrektywach unijnych, polegających na monitorowaniu jakości paliw znajdujących się w obrocie oraz przedstawianiu raportów Komisji Europejskiej, zawierających wyniki kontroli tej jakości.
Celem systemu jest oczywiście również przeciwdziałanie transportowaniu, magazynowaniu, wprowadzaniu do obrotu paliw, a także gromadzeniu paliw w stacjach zakładowych, niespełniających wymagań jakościowych określonych w przepisach. Systemem zarządza Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (Zarządzający). Szczegółowo o systemie a także o zadaniach Zarządzającego można przeczytać w ustawie, ale także na stronie internetowej Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów (www.uokik.gov.pl) , na której publikowane są również listy skontrolowanych stacji paliw, jak również można zapoznać się z raportami nt. jakości paliw w Polsce. Zarządzający realizuje swoje zadania przy pomocy Inspekcji Handlowej, co oznacza, że to inspektorzy Inspekcji Handlowej przeprowadzają kontrole, ustalają pochodzenie paliwa, pobierają i zabezpieczają próbki paliw oraz niezwłocznie przekazują je do badań laboratoryjnych.
Badania prób paliw pobieranych podczas kontroli są wykonywane przez laboratoria posiadające certyfikaty akredytacyjne wydane przez Polskie Centrum Akredytacji. Akredytowane laboratoria, które nie są prowadzone przez Inspekcję Handlową, przeprowadzają badania pobranych próbek na podstawie umowy zawartej z Zarządzającym, a badania próbek kontrolnych na podstawie umowy zawartej z wojewódzkim inspektorem Inspekcji Handlowej.
Ustawa o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw nie przewiduje stałego nadzoru Inspekcji Handlowej nad stacjami paliw. Nie obliguje ani Zarządzającego (UOKiK), ani przeprowadzającego kontrole (Inspekcja Handlowa) do kontroli stacji paliwowej po jej modernizacji, wymianie zbiorników, systemów rurowych itp. Należy pamiętać, że ustawa o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw, w art. 7, wyraźnie stanowi, że zabrania się transportowania, magazynowania, wprowadzania do obrotu oraz gromadzenia w stacjach zakładowych paliwa niespełniającego wymagań jakościowych. Niedopilnowanie tego obowiązku jest przestępstwem, tak więc w interesie przedsiębiorcy jest dbanie o to, by bez względu na to, czy stacja jest nowa, czy stara, świeżo po modernizacji, czy wymianie instalacji, paliwo wprowadzone do obrotu lub gromadzone w stacji było właściwej jakości.
Województwo mazowieckie jest największe w kraju, jest w nim również najwięcej stacji paliwowych. Ilość stacji się zmienia, powstają nowe, inne są likwidowane. Kontrole jakości paliw prowadzone są przez cały rok. Tak jak zaznaczyłam na początku, systematyczne kontrole jakości paliw prowadzimy już od 10 lat. Pierwsze kontrole, w 2003 r., prowadzone były jeszcze przed wprowadzeniem systemu monitorowania i kontrolowania jakości paliw, na podstawie przepisów ustawy o Inspekcji Handlowej. Działające wówczas rozporządzenie Ministra Gospodarki z dnia 17 grudnia 2002 r. w sprawie szczegółowych wymagań jakościowych dla niektórych paliw ciekłych, wydane było na podstawie ustawy Prawo ochrony środowiska. W tym okresie, na terenie woj. mazowieckiego przeprowadzono prawie 2,4 tys. kontroli jakości paliw. Kiedy rozpoczynaliśmy kontrole jakości paliw panowało powszechne przekonanie o niewłaściwej jakości paliw. Po wprowadzeniu systemu monitorowania jakości paliw ilość kontroli systematycznie rosła. Ponadto w 2007 r. rozpoczęto pilotażowe kontrole gazu LPG a od 2008 r. ilość tych kontroli znacznie wzrastała.
W przypadku najczęściej kwestionowanych parametrów, czy najczęściej ujawnianych wad, można zauważyć pewne zmiany – inaczej sytuacja wyglądała na początku, kiedy Inspekcja Handlowa rozpoczęła kontrole jakości paliw, a inaczej przestawia się sytuacja obecnie – po 10 latach kontroli. Najważniejszą konkluzją jest to, że inaczej kształtują się wartości kwestionowanych parametrów. Bardzo dobrze widać to na przykładzie parametru „zawartość siarki” przy badaniu oleju napędowego (ON). Z resztą był to parametr najczęściej kwestionowany w przypadku oleju napędowego (obok parametru „temperatura zapłonu”). Dopuszczalna wartość „zawartości siarki” początkowo (w 2003 i 2004 r.) wynosiła dla oleju napędowego 350 mg/kg, a zdarzało się, że w wyniku badań laboratoryjnych stwierdzano zawartość siarki w oleju na poziomie ponad 1 tys. mg/kg a nawet 3 tys. mg/kg. Obecnie, jeśli stwierdzimy przekroczoną zawartość siarki, to nie jest już tak „spektakularne” przekroczenie. Warto dodać, że od 2005 r. dopuszczalna zawartość siarki w paliwach ciekłych wynosiła 150 mg/kg, a od 2009 r. została zmniejszona do 10 mg/kg. Podobnie przedstawia się sytuacja z parametrami „motorowa liczba oktanowa” (MON) i „badawcza liczba oktanowa” (RON) w benzynach. To parametry, które najczęściej kwestionowano w początkowych latach kontroli jakości paliw. I tak, jak w przypadku oleju napędowego i siarki – przekroczenia te były znaczne. Obecnie, jeśli nawet stwierdzimy przekroczenia tych parametrów, to nie są one tak duże.
W pierwszym okresie kontroli tj. w 1 półroczu 2003 r. najczęściej kwestionowanym parametrem (w przypadku benzyn) była również „zawartość benzenu” – silnie rakotwórczego węglowodoru aromatycznego. Jego dopuszczalna zawartość wynosiła i wynosi max. 1% V/V, podczas gdy największa stwierdzona przekroczona zawartość wyniosła 15,3% a więc przekroczono dopuszczalną wartość o 1430%.
W odniesieniu do jakości gazu LPG, to w zasadzie jedynym kwestionowanym parametrem jest „badanie działania korodującego na miedzi”. Od momentu rozpoczęcia kontroli jakości gazu LPG w 2007 r., na Mazowszu 11 razy kwestionowano próbki gazu i tylko raz, w pierwszym roku, stwierdzono również przekroczoną zawartość siarki w gazie.
W okresie od stycznia do końca września tego roku, Inspektorat w Warszawie przeprowadził na terenie woj. mazowieckiego 186 kontroli jakości paliw, w tym 146 kontroli jakości paliw ciekłych i 40 kontroli gazu LPG. Ogółem zbadano 139 próbki paliw ciekłych, z czego zakwestionowano tylko 8, w tym:
• 4 próbki oleju napędowego (ON) z uwagi na: zawyżoną zawartość siarki, zawyżoną temperaturę oddestylowania oraz niższą od wymaganej odporność na utlenianie,
• 4 próbki benzyny bezołowiowej (Pb 95) z uwagi: na zaniżoną badawczą liczbę oktanową i zawyżoną prężność.
Nie kwestionowano w tym okresie jakości gazu LPG, co może być potwierdzeniem tezy, że w woj. mazowieckim kierowcy tankujący gaz LPG mogą „spać spokojnie”.
Wyniki kontroli z tego roku, ale również z ostatnich lat pokazują, że mimo okresowych wahań, jakość paliw na terenie województwa mazowieckiego nie jest bardzo zła. W tym roku stosunek kwestionowanych próbek do badanych to niecałe 5,5%, w 2011 r. – niecałe 3,4%, 2010 r. – 5,5%, 2009 r. – 1,9%, natomiast przed 2006 r. to wadliwość na poziomie 9-15%. Tak więc jakość paliw na Mazowszu, na przestrzeni ostatnich 10 lat, znacznie się poprawiła. Wszelkie dane liczbowe i ich ocena odnosi się do woj. mazowieckiego.
Warto zaznaczyć, że niezależnie od wszystkiego, inspektorzy są zobowiązani do uzyskania dokumentów dotyczących pochodzenia badanego paliwa, w celu kontroli dostawcy kwestionowanego paliwa, czyli „idziemy tropem” paliwa. Szukamy dostawcy na terenie całego kraju – jeśli dostawca znajduje się poza woj. mazowieckim o przeprowadzenie kontroli prosimy właściwy Inspektorat. Kontrolując dostawców szukamy zbiorników – czyli idziemy „po łańcuchu”, aż do zbiornika, z którego pochodziło kwestionowane paliwo. W przypadku, gdy sprzedawcą paliwa był przedsiębiorca dysponujący jedynie środkami transportu, którymi dostarcza zakupione paliwo na stacje, kontrolą należy objąć podmiot, w którym paliwo zostało zakupione i odebrane.
W przypadku ujawnienia, że oferowane przez przedsiębiorcę paliwa nie spełniają wymagań jakościowych, wojewódzki inspektor Inspekcji Handlowej informuje o tym inne organy: urzędy celne, urzędy kontroli skarbowej, Urząd Regulacji Energetyki. Jest to ważne, ponieważ np. Prezes URE może nałożyć karę lub nawet cofnąć koncesję udzieloną na obrót paliwami, w przypadku kiedy podmiot, który tę koncesje otrzymał, narusza jej warunki. Jednym z warunków koncesji jest zapewnienie, by paliwo będące przedmiotem obrotu spełniało wymagania jakościowe.
W przypadkach, gdy wyniki badań laboratoryjnych pobranych próbek paliw wykazały obecność wody
w paliwie, wówczas należy przekazać właściwym miejscowo jednostkom Urzędu Dozoru Technicznego informacje dotyczące przedsiębiorców, u których stwierdzono ww. nieprawidłowość.
W przypadku wydania decyzji o wycofaniu paliwa z obrotu, wojewódzki inspektor Inspekcji Handlowej przekazuje do właściwego miejscowo organu Inspekcji Ochrony Środowiska informację o tym fakcie, w celu zapewnienia właściwego sposobu postępowania z wadliwym paliwem.
Warto także zaznaczyć, że zgodnie z art. 304 kpk, wojewódzki inspektor Inspekcji Handlowej ma obowiązek powiadomić organy ścigania, w przypadku kiedy dowiedział się o popełnieniu przestępstwa. A wytwarzanie, transportowanie, magazynowanie lub wprowadzanie do obrotu paliwa niespełniającego wymagań jakościowych stanowi przestępstwo określone w ustawie o systemie monitorowania i kontrolowania jakości paliw.
Joanna Jankowska-Kuć, z-ca Mazowieckiego Wojewódzkiego Inspektora Inspekcji Handlowej w Warszawie